ROZDZIAŁ I

METODY KREOWANIA POSTACI SCENICZNEJ U AKTORA-TANCERZA

W pierwszej kolejności przyjrzę się wybranym metodom oraz teorii kreowania postaci scenicznej jakie zostały wypracowane na przestrzeni ostatnich stu kilkudziesięciu lat.

Przybliżę różne punkty widzenia teoretyków i twórców z różnych dziedzin teatralnych na ten temat. Przez słowo ,,metoda”, rozumiem świadomie stosowany sposób postępowania mający prowadzić do osiągnięcia zamierzonego celu¹². Termin ten jest różnie definiowany i można stwierdzić, że nie zawsze bezpiecznie jest go używać, jednak w tym wypadku definicja, którą posłużyłem się wyżej, doskonale oddaje mój sposób myślenia.

Należy uściślić, że technika nie jest tym samym co metoda. Technika to umiejętność lub sposób wykonywania określonych czynności, prowadzących do opanowania kunsztu w danej dziedzinie¹³. Tak więc na przykład dana metoda może zakładać posługiwanie się wybraną techniką – nie odwrotnie. Analizując poszczególne metody kreowania postaci scenicznej u aktora-tancerza, w zasadzie można by odnieść się do wszystkich dotąd powstałych, z których od lat korzystają aktorzy oraz tancerze na całym świecie. Rzecz jasna, opisanie ich wszystkich jest tutaj zbędne. Przyjrzę się przede wszystkim tym metodom, które sam miałem okazję poznać, praktykować, na swój sposób transponować na dalszą praktykę i następnie dzielić się nimi z kolejnymi aktorami-tancerzami lub wychowankami. Bardzo istotny w wyborze metod jest też proces edukacji aktora- tancerza na Wydziale Teatru Tańca – jest to proces złożony, zakładający interdyscyplinarne wykształcenie z zakresu aktorstwa, tańca, teorii oraz historii teatru i tańca. Studenci otrzymują określony zestaw zajęć, w trakcie których uczą się posługiwać licznymi narzędziami, które następnie wykorzystują, kreując postać sceniczną. Poznają metody, które nierzadko bardzo się od siebie różnią, jednak z czasem sami decydują, jaki sposób pracy jest dla nich odpowiedni. Na zapoznanie się z proponowanymi metodami młodzi aktorzy-tancerze mają aż dziewięć semestrów. Proces ten tak definiuje Profesor Krzysztof Globisz, wybitny aktor teatralny i filmowy, który jako wykładowca PWST w latach 2002-2005 był również dziekanem Wydziału Aktorskiego:

To, co robimy na Wydziale Teatru Tańca w Bytomiu, jest połączeniem teatru tańca, z teatrem dramatycznym, to jest rodzaj tworzenia nowych sztuk performatywnych. To znaczy – działanie aktora przy pomocy tekstu i ruchu, ruchu i tekstu. Jest to absolutnie unikatowa historia na mapie nie tylko Polski, ale i Europy. Dlatego że w bardzo niewielu przypadkach mamy do czynienia z taką działalnością, która kreuje nową jakość aktora. Aktora, który jest świetnym tancerzem, i tancerza, który jest świetnym aktorem.¹⁴

Należy jednak wspomnieć o kwestii utrudniającej opisywanie metod, które student tego wydziału poznaje w trakcie edukacji – mam tutaj na myśli różnice programowe pojawiające się w zależności od tego, jacy pedagodzy prowadzą zajęcia aktorskie w danym roku. Choć wszyscy otrzymują zbliżoną liczbę godzin poszczególnych przedmiotów, ostatecznie absolwenci (kształceni według programu obowiązującego do 2019 roku, przed zmianą władz wydziału)są wyposażeni w zestaw widocznie różniących się od siebie narzędzi aktorskich. Jak mówi Jerzy Stuhr:

Zgodziłem się na taki program, w ramach którego ciągle zapraszamy przyjezdnych wykładowców, ponieważ sami z siebie nie bylibyśmy w stanie tego wygenerować – mam na myśli sztab kompetentnych w tej dziedzinie ludzi, którzy regularnie mogliby uczyć na WTT swoich przedmiotów. To musi być ciągle labilne. Ale jest to ryzykowne, dana grupa studentów może trafić na świetnego pedagoga i nauczyć się wartościowych rzeczy, a inna grupa nigdy nawet nie będzie miała takiego przedmiotu.¹⁵

W latach 2007-2018 WTT nie proponował studentom ciągłej – wiodącej techniki aktorskiej, którą student mógłby traktować jako bazę do wszelkich działań teatralnych. Podczas zajęć tanecznych taką techniką wiodącą była bez wątpienia Polska Technika Tańca Współczesnego, której twórcą jest Jacek Łumiński¹⁶. To jego autorska technika, filozofia ruchu, którą Jacek Łumiński następująco wyjaśniał w rozmowie z Joanną Leśnierowską:

Nie wiemy, czym jest taniec współczesny, ale wiemy, że nie jest baletem. Dla mnie jest to sposób na życie, rodzaj systemu filozoficznego. Taniec to połączenie wielu dziedzin sztuki w formę na tyle otwartą, że pozwalającą każdemu na realizowanie własnej koncepcji, w oparciu o stosunek do świata, wiedzę, poglądy. Inaczej jest w balecie, w którym mamy sztywne formuły, gwarantujące sukces – o ile je dobrze realizujemy.17

Od strony aktorskiej – ostatecznie absolwenci WTT na własną rękę tworzą pewnego rodzaju autorski kolaż, czyli zbiór wybranych metod i technik, z których następnie korzystają podczas pracy nad projektami własnymi, lub w teatrze. To tworzy nową jakość. Przede wszystkim tutaj są trzy elementy, nie mówimy tylko o tańcu i o aktorstwie – ważne są też zajęcia teoretyczne. System który mamy w tej szkole, polega na trzech grupach: taniec, aktorstwo i teoria. Te trzy grupy mają się wzajemnie wspomagać, uzupełniać, i dopełniać. Ten system jest nieliniowy i synergiczny, to znaczy, że nie wyznaczamy jednej ścieżki dla wszystkich studentów, tylko rzucamy ich na ruszt różnych zajęć i technik. Owszem, jeżeli chodzi o zajęcia ruchowe, to jedna technika jest wiodąca, ale studenci mają do czynienia z bardzo różnymi pedagogami tańca, więc mają możliwość nauczyć się różnych rzeczy, poznać różne podejścia i jak najbardziej rozwijać swój warsztat. Te trzy rzeczy łączą się ze sobą, po to żeby ciało było sprawne, a także po to, żeby posiadać narzędzia z warsztatu aktorskiego: analiza tekstu, sytuacji i postaci, a także budowanie relacji, budowanie sceny w oparciu o tekst. Bez względu na to, jakie różnice pojawiają się w programie nauczania podczas edukacji aktorskiej na WTT, warto pamiętać, że mimo braku metody czy też techniki wiodącej od strony aktorskiej, studenci poznają różne metody tworzenia postaci scenicznej. Ostatecznie dla większości z tych metod istnieje pewien wspólny mianownik i bardzo często można skutecznie je ze sobą łączyć.

Fragment Rozdziału I z książki Miszy Czornego p.t.: "Postać sceniczna aktora-tancerza"
Wydawnictwo Convivo
Warszawa 2021

Całość do nabycia na stronie wydawcy:
https://convivo.com.pl/

Przypisy:

¹² https://sjp.pwn.pl/sjp/metoda;2482575.html (dostęp: 21.07.2021).
¹³ https://sjp.pwn.pl/szukaj/technika (dostęp: 21.07.2021).
¹⁴ Krzysztof Globisz, materiał promocyjny: Wydział Teatru Tańca w Bytomiu – Dni Otwarte. https://www.youtube.com/watch?v=IeZSudtd_90 (dostęp: 16.07.2021)
¹⁵ Fragment wywiadu z prof. dr hab. Jerzym Stuhrem.
¹⁶ Jacek Łumiński – twórca Polskiej Techniki Tańca Współczesnego, dyrektor Śląskiego Teatru Tańca w Bytomiu od 1991 roku aż do jego zamknięcia przez władze Bytomia w2013. Pierwszy dziekan Wydziału Teatru Tańca w Bytomiu. Choreograf, pedagog, tancerz, antropolog. Inicjator i założyciel Zakładu Tańca, Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach. Kształcił się w studium nawiązująca do tradycji ludowej, m.in. Podhala, Kurpiów i Lubelszczyzny, a także przedwojennej kultury żydowskiej. Cechuje ją tempo rubato (czyli możliwość swobodnych zwolnień i przyspieszeń), asymetryczny puls i niespotykana dotąd w Polsce aktorskim przy Teatrze Żydowskim w Warszawie, a także w Warszawskiej szkole baletowej. Tańczył w Polskim Teatrze Tańca (Balet Poznański) pod koniec dyrekcji Conrada Drzewieckiego. Absolwent Akademii Muzycznej w Warszawie, ukończył kierunek pedagogika tańca. Współtworzył Teatr Tańca Nowego w 1988 roku w Olsztynie. W latach 90. stał się jedną z najbardziej wpływowych i najważniejszych postaci w polskim tańcu współczesnym. Publikował liczne artykuły teoretyczne i krytyczne, zajmował się tłumaczeniami na język polski. Zasiadał w jury Kaliskich Międzynarodowych Prezentacji Współczesnych Form Tanecznych. W latach 2001-2002 uczył jako gościnny wykładowca w Lang Centre w Swarthmore College w USA. W 2007 roku doszło do porozumienia Jacka Łumińskiego i prezydenta Bytomia – Krzysztofa Wójcika, z Jerzym Stuhrem, ówczesnym rektorem PWST w Krakowie. W tym samym roku powstał Wydział Teatru Tańca, jako zamiejscowy wydział PWST, a Jacek Łumiński został jego dziekanem. Rok później Łumiński uzyskał stopień doktora na Wydziale Aktorskim PWST, na podstawie rozprawy Teatr Tańca. Inspiracje, wariacje, miejsce, koncepcja
¹⁷ Wierzę w przyszłość -z Jackiem Łumińskim rozmawia Joanna Leśnierowska, „Didaskalia. Gazeta teatralna” 2000” nr 39.